Das Leben der Anderen 1

Onlangs is de 20ste verjaardag van de "val van de Berlijnse Muur" gevierd. Met groot vertoon van oude en nieuwe politieke leiders en veel symboliek rond de Brandenburger Tor.
In die periode werd ook de film "Das Leben der Anderen" opnieuw vertoond. Voor wie de film niet gezien heeft vertel ik kort het verloop. Beter is het om hem een keer bij de bibliotheek als DVD te lenen.

De film speelt in Oost Berlijn, anno 1984.
In de film zijn de succesvolle toneelschrijver Georg Dreyman (Sebastian Koch) en zijn geliefde, de actrice Christa-Maria Sieland (Martina Gedeck), sterren in de DDR. Maar hun acties en vooral gedachten zijn niet altijd helemaal in de lijn met de ideologie van de socialistische heilstaat. De minister van Cultuur is bovendien érg geïnteresseerd in Christa-Maria en geeft daarom Stasi-agent Wiesler (Ulrich Mühe), alias HGW XX/7, opdracht de twee af te luisteren. Wanneer Wiesler iets belastends over Georg zal vinden, kan de Minister Christa-Maria voor zichzelf inpikken.

Boven hun appartement, op zolder, luistert Wiesler dag en nacht hun leven af. De film toont hoe hij steeds meer in het leven van het toneelpaar wordt gezogen, met het gevolg dat hij langzaam meer moeite heeft zijn loyaliteit aan de staat te behouden, want zijn loyaliteit aan het afgeluisterde paar groeit. Geraakt als hij wordt door een boek van Bertolt Brecht (stiekem van Georg "geleend") en een via de afluisterapparatuur genoten "Sonate van een goed mens'.
Alles wat hij hoort, wordt uitgebreid gerapporteerd.

Wanneer een bevriend toneelschrijver zelfmoord pleegt omdat hij door een Berufsverbot niet meer aan het werk komt, gaat er bij Georg Dreyman een knop om. Hij is ontsteld dat het DDR systeem een dergelijke invloed heeft op een integere kunstenaar. Samen met een aantal vrienden vat hij het plan op om een artikel over de verborgen zelfmoordcijfers in de DDR te schrijven. Het ligt in de bedoeling dit artikel naar het Westen te smokkelen en het daar te laten publiceren. Een gevaarlijke activiteit die hem zwaar kan komen te staan, wanneer het ontdekt zou worden door de Stasi.

Georg Dreyman is er echter van overtuigd dat hij als loyaal DDR burger niet afgeluisterd wordt. Zijn vrienden zijn daar minder van overtuigd en zij verzinnen (buiten wandelend) een nepactie om te testen of er in het appartement afluisterapparatuur is: zij zullen zogenaamd iemand over de grens naar het Westen smokkelen. Als de auto waarmee de zogenaamde smokkel uitgevoerd wordt, bij de grens zal worden aangehouden wordt Georg afgeluisterd. Als de auto onbelemmerd de grens over kan, is dat het bewijs dat hij niet wordt afgeluisterd.

In het appartement van Georg worden de smokkelplannen hardop beraamd. Wiesler hoort het en twijfelt wat hij zal doen: alarm slaan of niet. Hij slaat geen alarm. Als kijker weet je niet of hij dit nalaat uit berekening of dat hij het doet uit loyaliteit aan Georg.

De vrienden trekken in ieder geval de conclusie dat ze niet afgeluisterd worden, bedenken voor de zekerheid (weer buiten wandelend) een codenaam voor hun actieplan en gaan aan het werk. De codenaam suggereert een grote loyaliteit aan het DDR regime: Georg gaat zogenaamd een toneelstuk maken over het 40-jarig bestaan van de DDR...

Om een lang verhaal kort te maken: het artikel wordt met een speciale heel kleine typemachine uit het Westen met rode inkt getypt. De typemachine is zo klein dat hij eenvoudig verborgen kan worden.

Georg wordt verraden door zijn vrouw, gestalked, aangerand en zwaar onder druk gezet door de Minister van Cultuur. Onmiddelijk na haar verraad pleegt zij zelfmoord: tegen dit systeem kan zij niet op. Maar Wiesler redt Georg omdat hij kennelijk overtuigd is geraakt van zijn integere bedoelingen, door de typemachine als eerste uit het appartement te verduisteren.
Omdat Georg niet gepakt kan worden, wordt Wiesler gedegradeerd tot brieven-openstomer ergens in de kelders van de Stasi-gebouwen.

Na de val van de muur komt Georg erachter dat hij wel degelijk is afgeluisterd. En gaat hij bij de voormalige Stasi-gebouwen vragen of hij zijn dossier mag inzien. Hij is verbijsterd over de stapel dossiers die er over hem blijken te bestaan. Op de laatste bladzijde van zijn rapport zitten rode vingerafdrukken: dezelfde inkt als waarmee hij zijn zelfmoordartikel getypt heeft...

Georg beseft dat hij gered is door HGW XX/7 (Wiesler). Hij schrijft hierover een boek met de titel "De Sonate van een goed mens" met een opdracht: "uit dankbaarheid voor HGW XX/7".

De film eindigt bij een boekwinkel waar Wiesler (inmiddels postbode) een aanplakbiljet ziet hangen met de aankondiging van dit boek. Hij loopt naar binnen en koopt het. Als hij de opdracht leest "uit dankbaarheid voor HGW XX/7" is de film afgelopen.

Das Leben der Anderen 2

Waarom vertel ik over deze film tijdens de Advent in een viering met als thema: "Vol van verwachting"?

Verwachting klinkt zo mooi en hoopvol. Als we in de Advent over verwachting praten, denken we/ denk ik aan iets goeds, althans aan iets wat volgens ons/ mij goed zal zijn.

Maar hoe weten we zo zeker dat wat wij verwachten werkelijk goed is?
Blijkt niet regelmatig dat onze mooie verwachtingen te naïef waren, te ondoordacht, te eenzijdig bekeken?

Wiesler, de Stasi-agent, wordt geraakt. Hij vat genegenheid op en heeft bewondering voor Georg en Christa-Maria. Hun liefde, hun kunst, hun poëzie, hun muziek brengt hem van zijn stuk. Zulke mooie muziek kan niet van een slecht mens zijn. Hierdoor keert het tij om...

In de Ekklesia droomden we in de jaren '80 als Christenen voor het socialisme van een mooie heilverzorgingsstaat. Het reëel bestaande socialisme, moesten we schoorvoetend toegeven, was niet helemaal wat we ervan verwachtten, maar het was allicht beter dan het kapitalisme.

Veel DDR burgers, droomden van het "vrije" Westen, maar na de euforie van de val van de Muur, hebben veel voormalig DDR burgers zich op het hoofd gekrabd of ze nu werkelijk zoveel beter uit waren.

Het kapitalisme kan ongebreideld zijn gang gaan, ons heil ligt in de vrije marktwerking. Maar hoeveel mensen worden daar de dupe van en welke kleine groep grijpgrage beroepsuitoefenaars wordt er (financieel) beter van?
Met verbijstering heb ik op televisie de reacties gezien van Amerikaanse burgers op de voorstellen van Obama ten aanzien van een collectieve ziektekostenverzekering.
Alsof het communisme opnieuw werd uitgevonden in eigen staat...
Ieder zijn eigen individuele verantwoordelijkheid, dat is pas vrijheid... Als je dat niet lukt (bijvoorbeeld vanwege een slechte gezondheid of omdat je je baan bent kwijt geraakt vanwege die grijpgrage beroepsuitoefenaars), dan heb je gewoon je eigen individuele pech.

Wat verwachten wij, waar zijn we vol van?

Welke hoopvolle ideeën en alternatieven zien we om ons heen?
En door welke bril kijken we ernaar?
Wat is ons eindplaatje voor deze wereldbol?