Overweging: Zaligspreking 2x

In deze lijdenstiijd, de derde viering rond Zaligsprekingen en de Bergrede hebben Gea en ik aandacht besteed aan deze zaligspreking: zalig de treurenden, zij zullen getroost worden met als spiegel de tekst: als iemand je je onderkleed wil afnemen, geef hem dan ook je bovenkleed. Vraagt iemand je een mijl mee te gaan loop er dan twee met hem op.

We lieten ons inspireren door het boek de Bergrede van Eugen Drewermann en door de interpretatie van deze zaligspreking van Neil Klotz. Drewermann zoekt in al zijn werk en ook in dit boek over de Bergrede naar de laag en de werking op zielsniveau, niet de feitelijkheid maar de ruimte. De ondertitel van zijn boek is: Beelden van vervulling.

Leo schetste al in de 1e viering dat Jezus niet de oude wet wil opheffen maar hem wil vervullen, dat is "dieper maken", horend bij ons leven; Hij gunt mensen te leven zonder onophoudelijk te vechten voor hun vermeende recht naar ze hun recht laten vinden in een wijdere horizon, als mensen die herschapen zijn. Jezus' woorden mogen in die zin therapeutisch worden opgevat, niet wettisch. Bevrijdend en niet moraliserend, vernieuwend en niet restauratief. Dat is er veeleer ingelegd door de evangelist.

Belangrijk is dat de Bergrede is gericht tot gewonen mensen en niet tot de machthebbers. De ethiek van de Bergrede baseert zich daarom niet op het zijn, het hebben, het kunnen van mensen. Het uitgangspunt zit aan de andere kant: baseert zich op niet-zijn, niet-kunnen en niet-hebben. Baseert zich dus op vrijspraak, op genade.

De Bergrede bevat geen goede raad, maar is fundament voor een ethiek die zich verweert tegen het onmenselijke.. Woorden van vrijheid, een diamant noemt Drewermann het, als regen over planten die van honger en dorst haast omkomen.
Voor Jezus was het zonneklaar hoe ons leven - door bepaalde angsten - telkens opnieuw in een cocon van leugens wordt ingesponnen. Een stille revolutie is nodig, een ander uitgangspunt, een totaal andere kijk, een beeld van vervulling van iets dat er altijd al was.

Nogmaals: De zaligspreking van vandaag is: Zalig zij die wenen, zij zullen getroost worden.
Laten we even terugkeren naar Drewermann in zijn verhaal over Alphaville. Al in zijn tijd zag Jezus de neiging van mensen om zich te gedragen als geslaagde mensen; treuren was - en is - zoiets als karakterloosheid, treuren staat het spoor van de vooruitgang in de weg. Treuren is niet krachtig genoeg is niet voldoende in staat om de dingen op de juiste manier aan te pakken, er zit teveel medelijden , is niet in staat de dingen op de juiste manier aan te pakken en uit de weg te ruimen wat vooruitgang in de weg staat.

Nu is er wel al veel veranderd in de samenleving. Er wordt wel meer geuit, meer gedeeld, maar het is interessant wat de interpretatie van Neil Klotz is op dit woord van Jezus. Op de juiste plaats en op de juiste tijd ben je als je verdriet in de ogen kijkt. De Ene zal je innerlijk omarmen.
Ik train veel mensen die zich in pastorale situaties begeven. Op straat, in kerkelijke gemeentes, in inloophuizen. Een op een en in groepsverband. Ik train ze om hun eigen pijn en diepe vreugde serieus te nemen. Nogmaals, niet om dat lijden altijd maar weer het focuspunt is maar omdat zij daardoor meer in staat zijn ruimte te voelen voor het verdriet of het lijden van die ander. Er slechts er bij te blijven, niet op te lossen EN DAT VALT HELEMAAL NIET MEE. De eerste reactie - ook als in de groep oude eenzaamheid of verdriet opduikt - is vaak troost en de verzekering dat iemand o.k. is. Toch is de vraag wie er dan geholpen is? Die ander? Is die gezien in het verdriet? Is die erkend en in de nabijheid geholpen? Of is de pastor geholpen als die in wezen zichzelf sust omdat hij/zij het niet kan uithouden bij diep, niet te peilen verdriet (en soms hier in de spiegel kijkt van het eigen leven)

Deze -vaak ontroerende en indringende momenten in een training keren ook terug bij de trainer. In ons voorbereidingsgesprek vertelde ik Gea over de onzekerheid van onze Ada, mijn tweede moeder. Mijn zusjes en ik worden soms geconfronteerd met haar angsten. Ook over onze vader heeft ze fantasieën die haar zenuwachtig maken, over haar twijfel dat hij echt wel helemaal voor haar koos."

Onmiddellijk troost ik haar. Ada, hij koos jou, hij was verliefd op jou, nooit zagen wij anderen over onze drempel.

In het voorbereidingsgesprek kwam ik tot de ontdekking dat ik niet eens iets vraag, alleen maar troost, maar niet op de juiste tijd. Ze blijft naar zijn foto kijken en praten over wat ze - in haar dementie - niet meer kan vatten.

Uithouden en zien wat is. Maar ook dit vraagt voldoende kennis van eigen pijn om stil te vallen bij de pijn van de ander. Als ik mijn naaste niet toesta te treuren of te wenen dan help ik mijzelf als ik zijn/haar leed voortijdig stil, troost.

Bij mijn moeder vraagt nu de treurnis aandacht. Ze is onzeker, dat maakt eenzaam. Als ik mijn verzet stop (ik wil niet dat ze ongelukkig is) ontstaat er ruimte. Dat is waarschijnlijk wat Jezus bedoelt met die uitspraak. Niet het verheffen van het lijden tot een goede staat, maar een psychologisch zeer diepgaande constatering: blijf er bij. Geef aandacht aan wat er is. Pijn, verdriet, rouw. Vanuit je gevoel kun je gepast reageren op wat er is.

De Ene zal je omarmen staat er in de interpretatie van Klotz: Jezus gebruikt het woord beka voor rouwen. De stam van het woord geeft een beeld van iets dat samengeperst wordt en daardoor oplost en vloeibaar wordt als tranen. Bij de pijn blijven is niet makkelijk, maar je bent nabij op een diep niveau als je dat wilt.

De afgelopen weken heb ik zo vaak die spiegel ingekeken en altijd is het het lastigst het mechanisme te herkennen waar de banden het meest hecht zijn. Met name mijn eigen kinderen mogen van mij absoluut niet ongelukkig zijn natuurlijk. Bij voorbereiding speelde de arrestatie van 7 mensen in Amsterdam. De absurditeit van het melden van hun etniciteit hinderde al maar in dit verband, van het uit de weg gaan van de pijn viel Gea en mij op dat Cohen hen geen excuses wilde maken. Hij wilde zover gaan dat hij zijn spijt betuigde dat zij dit meemaakten. Dit is te betreuren. De rechtvaardiging van zijn actie (want die zoekt hij) blijft heus overeind als hij tegelijkertijd de pijn van deze mensen erkent.

De spiegel is wellicht de spiegel van die tweede tekst. Ga die mijl verder mee. Ja, ik ben daar gek. Meelopen met die soldaat en zijn schild en lans dragen. Jezus zegt: vraag wat hij nodig heeft en geef het. Je ontvangt ook terug, maar haast tegenstrooms, vloeiend is en niet vast.

De Bergrede spreekt ons/mij nog steeds aan op zielsniveau. De tekst en het arrangement van de vieringvoorbereiding heeft mij veel spiegels geboden.

De vorige viering klonk: Wees hierin ook volmaakt zoals de vader volmaakt is. Mooi is dat, niet volmaakt in de zin van zoals het altijd hoorde. Wellicht, maar het kan ook heel anders zijn, vloeibaar als water dat dieper is en glanst als het de tijd krijgt.

Joke Visser